Uzależnienie od alkoholu - objawy, leczenie i gdzie szukać pomocy

O uzależnieniu mówimy wtedy, gdy alkohol zaczyna rządzić piciem, a nie odwrotnie: pijesz więcej lub dłużej, niż planowałeś, nie udaje się utrzymać przerw, picie zajmuje coraz więcej miejsca w życiu i trwa mimo kłopotów ze zdrowiem, pracą czy rodziną. Dobra wiadomość jest taka, że w Polsce leczenie jest bezpłatne i dostępne bez skierowania ^[6][7], a do poradni może przyjść także ktoś bliski. Poniżej znajdziesz objawy, ścieżkę leczenia krok po kroku, sytuacje, w których trzeba działać natychmiast, oraz to, co mogą zrobić rodzina i przyjaciele.

Czym jest uzależnienie od alkoholu

Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób WHO (ICD-11), która zastępuje stare ICD-10, opisuje uzależnienie od alkoholu (kod 6C40.2) jako zaburzenie regulacji picia, które powstaje w wyniku powtarzanego lub ciągłego używania alkoholu. Jego sednem jest silny wewnętrzny przymus picia ^[9]. W praktyce lekarz sprawdza trzy grupy objawów:

• osłabiona kontrola nad piciem - nad tym, kiedy zaczynasz, ile wypijasz, w jakich okolicznościach i kiedy przestajesz; często towarzyszy temu głód alkoholowy, czyli silna chęć napicia się ^[9],
• alkohol staje się priorytetem - wypiera obowiązki, zainteresowania, relacje, a picie trwa mimo szkód i negatywnych konsekwencji ^[9],
• objawy fizjologiczne - tolerancja (do tego samego efektu potrzeba więcej), objawy odstawienia po przerwaniu lub ograniczeniu picia albo picie po to, żeby im zapobiec ^[9].

Do rozpoznania wystarczą dwie z tych trzech grup. Objawy są zwykle widoczne przez co najmniej 12 miesięcy, ale rozpoznanie można postawić już po 3 miesiącach, jeśli picie jest codzienne lub prawie codzienne ^[9].

Uzależnienie to nie to samo co picie szkodliwe. KCPU zwraca uwagę, że wzorzec picia obu grup może być podobny, a tym, co odróżnia osoby uzależnione, jest przede wszystkim głód alkoholowy, zespół abstynencyjny i upośledzona kontrola - ktoś pije więcej i dłużej, niż chciał, i nie potrafi utrzymać zaplanowanej abstynencji ^[4]. Picie szkodliwe też wymaga zmiany, ale często wystarcza krótsza interwencja.

Jak wygląda to w liczbach

Badanie EZOP II, na które powołuje się KCPU, szacuje, że 1,9% dorosłych mieszkańców Polski było kiedykolwiek uzależnionych od alkoholu, a 0,64% w ciągu ostatnich 12 miesięcy, co daje około 582,5 tys. i 201,4 tys. osób. Wśród uzależnionych mężczyzn jest dziesięciokrotnie więcej niż kobiet ^[1]. Wynik jest podobny do pierwszej edycji badania z 2011 roku (616 tys.) ^[1]. W mediach krążą wyższe liczby, rzędu 800-900 tys., ale pochodzą ze starszych szacunków - w tym tekście trzymam się danych z badania populacyjnego.

Spożycie w Polsce od trzech lat spada, głównie dlatego, że pijemy mniej piwa. Mocnych alkoholi pije się mniej więcej tyle samo ^[2].

Źródło: opracowanie KCPU na podstawie danych GUS ^[2]. Liczba jest dzielona przez wszystkich mieszkańców, łącznie z dziećmi, więc dorosły pijący wypija średnio więcej.

W skali świata WHO szacuje, że alkohol spowodował w 2019 roku około 2,6 mln zgonów, a z zaburzeniami związanymi z alkoholem żyło 400 mln ludzi. Jednocześnie odsetek osób z tymi zaburzeniami, które mają kontakt z leczeniem, waha się w poszczególnych krajach od poniżej 1% do maksymalnie 14% ^[8]. Innymi słowy - większość osób, którym leczenie by pomogło, nigdy do niego nie trafia.

Objawy - sygnały, na które warto zwrócić uwagę

Pełną listę z wyjaśnieniami znajdziesz w tekście objawy uzależnienia od alkoholu z testem AUDIT. Najczęstsze sygnały to:

• picie więcej lub dłużej, niż się planowało, i nieudane próby ograniczenia,
• myślenie o alkoholu, planowanie dnia wokół okazji do picia,
• potrzeba coraz większych ilości do tego samego efektu,
• po przerwie drżenie rąk, poty, problemy ze snem, niepokój, drażliwość, lęk, które ustępują po wypiciu ^[4],
• picie "na klina", czyli rano, żeby dojść do siebie,
• zaniedbywanie pracy, domu, dzieci, dotychczasowych pasji,
• picie mimo wyraźnych szkód: kłótni, problemów zdrowotnych, kłopotów z prawem,
• ukrywanie alkoholu, picie w samotności, zaniżanie ilości w rozmowach.

Porcja standardowa i test AUDIT

KCPU przyjmuje, że porcja standardowa to 10 g czystego alkoholu, czyli około 250 ml piwa 5%, 100 ml wina 12% albo 30 ml wódki 40% ^[3]. W tych porcjach liczy się odpowiedzi w teście AUDIT - kwestionariuszu WHO, który KCPU udostępnia do samodzielnej oceny picia ^[3][4].

Źródło: KCPU, Autodiagnoza ^[4]. Test nie stawia diagnozy, ale jest dobrym punktem wyjścia do rozmowy z terapeutą lub lekarzem. KCPU podkreśla też, że nie ma uniwersalnych kryteriów "bezpiecznego" picia i żadne limity nie dają gwarancji ochrony przed uzależnieniem ^[4].

Kiedy działać natychmiast

Odstawienie alkoholu po długim, intensywnym piciu może być niebezpieczne. Lekkie objawy (drżenie, poty, bezsenność, niepokój) mogą przejść w cięższe: drgawki albo majaczenie alkoholowe (delirium tremens). Wytyczne NICE zalecają rozważenie odtrucia w szpitalu lub ośrodku całodobowym m.in. u osób, które miały już drgawki lub majaczenie przy wcześniejszym odstawieniu, chorują na padaczkę albo odstawiają jednocześnie alkohol i benzodiazepiny ^[10]. Więcej o przebiegu w tekście alkoholowy zespół abstynencyjny i majaczenie.

Leczenie krok po kroku (najpierw bezpłatnie)

1. Pierwsza rozmowa w poradni

Na początku terapeuta lub lekarz rozmawia z Tobą o piciu, zdrowiu i sytuacji życiowej. Wytyczne NICE zalecają, by już ta pierwsza ocena miała charakter rozmowy motywującej - pomagała dostrzec problem, rozważyć "za" i "przeciw" zmiany i wzmacniała wiarę we własne możliwości, bez konfrontacji i przekonywania na siłę ^[10]. Na tej podstawie ustala się plan: terapia w poradni, oddział dzienny albo całodobowy.

2. Detoks, jeśli jest potrzebny

Jeśli organizm jest przyzwyczajony do alkoholu, pierwszym etapem bywa bezpieczne odtrucie pod kontrolą medyczną. Na NFZ robi się to na oddziałach leczenia alkoholowych zespołów abstynencyjnych, w szpitalach psychiatrycznych lub ogólnych. Szczegóły - kiedy, gdzie i jak się dostać - opisałem w tekście detoks alkoholowy. Pamiętaj, że sam detoks nie leczy uzależnienia - to dopiero przygotowanie do terapii.

3. Terapia

Podstawą leczenia jest psychoterapia uzależnienia: indywidualna i grupowa. NICE wymienia wśród zalecanych metod terapie poznawczo-behawioralne, terapie behawioralne, terapie oparte na sieci społecznej i otoczeniu oraz behawioralną terapię par ^[10]. W polskich placówkach terapia odbywa się w formie:

Jak przebiega terapia i ile trwa, opisałem w tekście na czym polega terapia uzależnień. Ogólny przewodnik po systemie znajdziesz w artykule leczenie uzależnień na NFZ krok po kroku.

4. Leki - jako wsparcie

Leki nie zastępują terapii, ale mogą pomóc utrzymać abstynencję lub ograniczyć picie. NICE zaleca, by po udanym odtruciu u osób z umiarkowanym i ciężkim uzależnieniem rozważyć akamprozat albo naltrekson razem z psychoterapią, a disulfiram jako opcję dla osób dążących do abstynencji, u których dwa pozostałe leki się nie sprawdzają albo które świadomie go wybierają ^[10]. Każdy z tych leków wymaga badania lekarskiego przed rozpoczęciem. Więcej: leki w leczeniu uzależnienia od alkoholu.

5. Grupy wsparcia

Wspólnota Anonimowych Alkoholików i programy 12 kroków to bezpłatne wsparcie dla osób, które chcą przestać pić. Przegląd Cochrane z 2020 roku (27 badań, ponad 10,5 tys. uczestników) wykazał, że ustrukturyzowane programy ułatwiające udział w AA zwiększały odsetek osób utrzymujących ciągłą abstynencję po 12 miesiącach w porównaniu z innymi metodami, np. terapią poznawczo-behawioralną (ryzyko względne 1,21; dowody wysokiej pewności) ^[11]. Grupy działają najlepiej jako uzupełnienie terapii. Spotkania w Twojej okolicy znajdziesz w wyszukiwarce mityngów.

Płatne leczenie - obok, nie zamiast

Prywatne ośrodki i gabinety mogą oferować szybszy termin albo inne warunki pobytu. Zanim zapłacisz, sprawdź, kto prowadzi terapię (certyfikowany specjalista psychoterapii uzależnień), czy program trwa wystarczająco długo i czy ośrodek pomaga w dalszej terapii po wyjściu. Listę kontrolną i czerwone flagi opisałem w tekście jak wybrać ośrodek leczenia uzależnień. Pamiętaj: obietnica "wyleczenia w tydzień" czy "pewnej skuteczności" to sygnał ostrzegawczy.

Nawrót to nie porażka

Uzależnienie ma charakter przewlekły. Powrót do picia po okresie abstynencji zdarza się często i nie oznacza, że leczenie nie ma sensu - to sygnał, że plan trzeba zmodyfikować. Terapia uczy rozpoznawać wczesne sygnały ostrzegawcze: powrót dawnych myśli o piciu, rezygnację ze spotkań, izolowanie się, przewlekły stres. Jak sobie z tym radzić, piszę w tekście nawrót w uzależnieniu.

Gdy pije ktoś bliski

Picie jednej osoby dotyka całej rodziny. Bliscy często żyją w ciągłym napięciu, biorą na siebie obowiązki osoby pijącej, ukrywają problem przed otoczeniem. Kilka zasad, które pomagają:

• rozmawiaj, gdy osoba jest trzeźwa, mów o konkretnych sytuacjach i swoich uczuciach, bez obelg i etykiet,
• nie przejmuj odpowiedzialności za skutki picia (spłacanie długów, usprawiedliwianie w pracy),
• zadbaj o siebie - poradnie leczenia uzależnień przyjmują też osoby współuzależnione, a dla rodzin działają grupy Al-Anon,
• jeśli w domu jest przemoc, bezpieczeństwo Twoje i dzieci jest ważniejsze niż rozmowa o leczeniu - dzwoń pod 112.

Więcej praktycznych wskazówek: jak rozmawiać z osobą uzależnioną i współuzależnienie - objawy i terapia dla bliskich. Jeśli wychowałeś się w domu z problemem alkoholowym, zajrzyj do tekstu o DDA.

A jeśli ktoś nie chce się leczyć?

Leczenie odwykowe jest dobrowolne, ale ustawa przewiduje wyjątek. Osobę, która w związku z nadużywaniem alkoholu powoduje rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchyla się od pracy albo systematycznie zakłóca spokój lub porządek publiczny, można skierować na badanie przez biegłego, a sąd rejonowy może ją zobowiązać do leczenia ^[7]. Postępowanie wszczyna się na wniosek gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych lub prokuratora ^[7]. Jak to wygląda w praktyce, opisałem w tekście zobowiązanie do leczenia odwykowego.

Gdzie szukać pomocy - zestawienie

Jeśli dzieje się coś teraz - ktoś ma drgawki, jest nieprzytomny, grozi sobie lub innym - nie szukaj poradni, tylko dzwoń pod 112. W pozostałych sytuacjach dobrym pierwszym krokiem jest telefon na 800 199 990: konsultant pomoże znaleźć najbliższą placówkę i podpowie, od czego zacząć ^[5]. Zebrane numery i miejsca znajdziesz też na stronie pomoc teraz.