Dziecko a alkohol, nikotyna i narkotyki - poradnik dla rodziców i nauczycieli

Najważniejsza informacja dla rodzica na start: większość nastolatków, którzy próbują alkoholu, e-papierosa czy marihuany, nie uzależnia się. Nie znaczy to, że ryzyko jest małe - dla rozwijającego się mózgu i dla bezpieczeństwa (wypadki, upicie, przemoc) już pojedyncze epizody mogą być groźne. Ale panika, przeszukiwanie pokoju i kary bez rozmowy zwykle pogarszają sprawę. Najlepiej udokumentowane działania rodziców są mniej spektakularne: jasne zasady, wiedza o tym, gdzie i z kim jest dziecko, i relacja, w której nastolatek sam chce mówić ^[5].

Co naprawdę robią polscy nastolatkowie

Najdokładniejsze dane w Polsce daje badanie ESPAD, prowadzone co 4 lata w szkołach. Ostatnia edycja odbyła się w maju i czerwcu 2024 roku na reprezentatywnej próbie uczniów pierwszych klas szkół ponadpodstawowych (15-16 lat) i trzecich klas (17-18 lat) ^[1]. Uzupełnia je badanie CBOS "Młodzież 2025" zrealizowane na zlecenie KCPU wśród uczniów ostatnich klas szkół ponadpodstawowych ^{[2] [3]}.

ESPAD 2024 - najważniejsze liczby

Źródło: ESPAD 2024 ^[1]. Wyniku hazardu dla starszych uczniów nie podaję, bo w raporcie wartość dla 30 dni jest identyczna z wartością "kiedykolwiek w życiu" (25,4%), co wygląda na błąd w tabeli.

Kilka rzeczy z raportu, które warto znać ^[1]:

• Alkohol - kiedykolwiek w życiu piło 72,9% młodszych i 91,3% starszych uczniów. Trend spadkowy trwa od 2007 roku. Różnice między chłopcami a dziewczętami prawie się zatarły.
• E-papierosy zastępują papierosy - palenie tytoniu spada, a używanie e-papierosów w ostatnich 30 dniach wzrosło w obu grupach w porównaniu z 2019 rokiem (u młodszych z 30,3% do 37,2%).
• Marihuana - kiedykolwiek próbowało jej 16,9% młodszych i 33,1% starszych uczniów; to wyraźny spadek w porównaniu z 2019 rokiem. Problemowe używanie wg testu przesiewowego dotyczyło 5,0% młodszych i 6,0% starszych.
• Leki uspokajające i nasenne bez przepisu lekarza - przynajmniej raz w życiu przyjęło je 17,9% młodszych i 20,7% starszych, częściej dziewczęta.
• Hazard - po latach spadków wskaźniki w 2024 roku wyraźnie wzrosły; autorzy szacują, że 2-3% młodzieży może być zagrożonych hazardem problemowym.

CBOS "Młodzież 2025"

Wyniki opublikowane w czerwcu 2026 roku potwierdzają kierunek. Według omówienia w "Głosie Nauczycielskim" regularne palenie papierosów spadło do 6% (z 20% w 2021 roku), regularne używanie e-papierosów deklaruje 32% uczniów, a używanie narkotyków w ostatnim roku - 9%, mniej niż w 2021 roku ^[2]. KCPU zwraca uwagę na spadek picia i używania narkotyków, ale też na rosnący hazard online, czas spędzany w sieci, stres szkolny, przemoc rówieśniczą i pogarszającą się kondycję psychiczną młodzieży ^[3].

Wniosek dla rodziców: "klasyczne" zagrożenia nie zniknęły, ale coraz większa część ryzyka przenosi się do telefonu - e-papierosy kupowane w sieci, zakłady i kasyna w aplikacjach. Piszę o tym osobno w tekstach o e-papierosach jednorazowych i hazardzie w aplikacjach.

Rodzice a picie nastolatków: co pokazuje ESPAD

W ESPAD 2024 zapytano też o zasady w domu ^[1]:

• 56,2% 15-16-latków mówi, że ojciec nigdy nie pozwala im pić, a 59,2% - że nie pozwala matka.
• Około 6% ma pełne przyzwolenie rodziców, a 20-21% może pić tylko przy rodzicach.
• Około połowa uczniów twierdzi, że rodzice bardzo rzadko lub prawie nigdy nie ustalają ścisłych zasad, co mogą robić w domu i poza nim.
• Jednocześnie większość rodziców przynajmniej często wie, z kim (78,9% młodszych) i gdzie (77,5%) ich dziecko spędza wieczory.

"Lepiej, żeby pił przy mnie"?

To częsty argument. Badania go nie wspierają. W australijskim badaniu kohortowym, w którym przez 4 lata śledzono 1927 nastolatków, ci, którym alkohol dawali rodzice, mieli o 80% większe szanse na picie całych porcji alkoholu niż rówieśnicy, którym rodzice go nie dawali. Rzadziej upijali się niż ci, którzy zdobywali alkohol z innych źródeł - ale autorzy jasno piszą, że podawanie alkoholu przez rodziców może zwiększać picie dzieci ^[4].

W Polsce sprawa jest też prawna: sprzedawanie i podawanie napojów alkoholowych osobom do lat 18 jest zakazane ^[9], a kodeks karny przewiduje karę za rozpijanie małoletniego, czyli m.in. dostarczanie mu alkoholu lub nakłanianie do picia ^[10].

Co działa w domu: zasady oparte na badaniach

Metaanaliza 571 badań z udziałem ponad 2 milionów młodych ludzi pokazała, że nadzór i zasady rodziców wiążą się z mniejszym używaniem substancji. Najsilniejszy był jednak nie wypytywanie i kontrola, tylko to, ile rodzice faktycznie wiedzą - a to zależy głównie od tego, czy dziecko samo im mówi. Związek był najsilniejszy w środkowej fazie dorastania ^[5].

W praktyce:

• Ustal jasne zasady - np. zero alkoholu i nikotyny przed 18. rokiem życia, godziny powrotu, informowanie, gdzie się jest. Najlepiej, jeśli oboje rodzice mówią to samo ^[8].
• Buduj relację, w której dziecko chce mówić - nie karz za samą szczerość. Jeśli nastolatek przyzna się do czegoś, podziękuj za prawdę, a dopiero potem rozmawiajcie o konsekwencjach ^{[5] [8]}.
• Wiedz, z kim i gdzie - poznaj znajomych, rodziców znajomych, miejsca spotkań.
• Bądź przykładem - dzieci obserwują, jak dorośli radzą sobie ze stresem; poradnik KBPN wprost zwraca uwagę na rolę picia "dla odstresowania" w domu ^[8].
• Uporządkuj apteczkę - nie zostawiaj niepotrzebnych leków, zwłaszcza uspokajających i silnych przeciwbólowych ^[8].
• Kontroluj pieniądze rozsądnie - wiedz, na co dziecko wydaje kieszonkowe ^[8].

Przegląd Cochrane programów profilaktyki rodzinnej znalazł małe, ale dość spójne efekty w ograniczaniu picia młodzieży ^[6]. W szkołach najlepiej wypadają programy łączące trening umiejętności społecznych z pracą nad wpływem rówieśników - też z małym, ale konsekwentnym efektem ^[7]. Polskie programy z dowodami skuteczności zbiera KCPU w bazie programów rekomendowanych ^[11].

Jak rozmawiać z nastolatkiem

Ogólne zasady rozmowy z osobą, która pije lub bierze, opisałem w przewodniku jak rozmawiać z osobą uzależnioną. Z nastolatkiem dochodzi kilka rzeczy.

Zanim cokolwiek się wydarzy

• Rozmawiaj przy zwykłych okazjach: wiadomość w telewizji, film, sytuacja w szkole. Krótko, bez wykładu.
• Pytaj, co dziecko wie i myśli: "Co ludzie w twojej klasie mówią o e-papierosach?"
• Mów jasno, czego oczekujesz i dlaczego: "Nie zgadzam się, żebyś pił przed osiemnastką, bo mózg jeszcze się rozwija i łatwiej o wypadek".
• Umów się na "bezpieczny telefon": "Jeśli kiedyś będziesz w sytuacji, z której nie wiesz, jak wyjść, zadzwoń. Przyjadę i nie będę robić awantury na miejscu."

Gdy podejrzewasz lub wiesz, że dziecko używa

Poradnik dla rodziców wydany przez KBPN (dziś w zasobach KCPU) radzi ^[8]:

• Zachowaj spokój. Nie oskarżaj, nie nazywaj dziecka "narkomanem".
• Nie rozmawiaj, gdy dziecko jest pod wpływem. Wróć do tematu na trzeźwo.
• Więcej słuchaj niż mów. Pytaj, od kiedy, czego, jak się po tym czuje, dlaczego.
• Powiedz o swoich uczuciach, ale nie wypominaj dawnych przewinień.
• Jeśli dziecko ma "wymówki" (np. że to nie jego), nie podważaj ich na siłę, ale też nie uznawaj sprawy za zamkniętą.
• Oddziel dyskusję o legalizacji czy "wszyscy biorą" od zasad w waszym domu.
• Nie ukrywaj problemu przed drugim rodzicem.

Przykładowe zdania:

• "Znalazłam w twoim plecaku e-papierosa. Nie chcę krzyczeć, chcę zrozumieć. Od kiedy?"
• "Nie zgadzam się na to, ale nie przestanę cię kochać i nie przestanę z tobą rozmawiać."
• "Ustalmy razem, co teraz. Ty też możesz powiedzieć, co powinnam zmienić."

Czego unikać

• Straszenia przesadnymi historiami - nastolatek szybko je zweryfikuje i przestanie ci wierzyć.
• Kar bez rozmowy i kar, których nie wyegzekwujesz.
• Przeszukiwania pokoju i telefonu jako pierwszego kroku.
• Testowania "z zaskoczenia". Amerykańska Akademia Pediatrii od lat ma poważne zastrzeżenia do testowania nastolatków w domu i w szkole i uważa, że nie należy ich testować bez ich wiedzy i zgody ^[14]. Ograniczenia testów opisuję w tekście jak rozpoznać, że ktoś bierze.

Dla nauczycieli i wychowawców

Szkoła widzi rzeczy, których rodzic nie widzi: spadek ocen, zmianę towarzystwa, senność na lekcjach, e-papierosy w toalecie. Kilka zasad:

• Reaguj na zachowanie, nie na plotkę. Opisz uczniowi i rodzicom, co konkretnie widzisz.
• Rozmawiaj z uczniem w cztery oczy, nie przy klasie.
• Włącz pedagoga lub psychologa szkolnego i stosuj procedury przyjęte w szkole.
• Wybieraj sprawdzone programy profilaktyczne z bazy programów rekomendowanych KCPU zamiast jednorazowych "prelekcji strachu" ^[11]. Przegląd Cochrane pokazuje, że działają programy rozwijające umiejętności społeczne i odporność na presję rówieśników ^[7].
• Gdy podejrzewasz przemoc w domu, pamiętaj, że nauczyciel wychowawca lub nauczyciel znający sytuację dziecka może wchodzić w skład grupy diagnostyczno-pomocowej w procedurze Niebieskiej Karty ^[16]. Więcej: partner pije i przemoc domowa.
• Dziecko z domu z problemem alkoholowym ma prawo do bezpłatnej pomocy psychologicznej i socjoterapeutycznej, a pomoc może być udzielona nawet wbrew woli nietrzeźwych rodziców ^[9].

Gdzie szukać pomocy

Jeśli podejrzewasz, że dziecko używa narkotyków, a nie masz pewności, zacznij od tekstu jak rozpoznać, że bliska osoba bierze. Jeśli chodzi o marihuanę, przydatny będzie tekst o uzależnieniu od marihuany.