Objawy uzależnienia od alkoholu - jak je rozpoznać i test AUDIT

Spis treści

1. Objawy według WHO (ICD-11)
2. Objawy według DSM-5 - 11 pytań
3. Sygnały, które widać na co dzień
4. Test AUDIT - sprawdź swoje picie
5. Jak często to się zdarza
6. Co zrobić, gdy rozpoznajesz u siebie objawy

Uzależnienie od alkoholu rozpoznaje się nie po tym, ile ktoś pije, tylko po tym, co alkohol robi z jego życiem. Kluczowe pytania brzmią: czy umiesz przestać, kiedy chcesz, czy picie wypiera inne sprawy i czy ciało domaga się alkoholu. Poniżej opisuję objawy według dwóch klasyfikacji, którymi posługują się lekarze - ICD-11 (WHO) i DSM-5 (Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne) - oraz test AUDIT, który możesz wypełnić od razu na tej stronie.

Objawy według WHO (ICD-11)

W ICD-11 uzależnienie od alkoholu (6C40.2) to zaburzenie regulacji picia, którego rdzeniem jest silny wewnętrzny przymus sięgania po alkohol ^[1]. Objawy dzielą się na trzy grupy:

Grupa objawów	Jak to wygląda w praktyce
Osłabiona kontrola	nie umiesz zdecydować, kiedy zaczniesz, ile wypijesz i kiedy skończysz; często pojawia się głód alkoholowy
Alkohol jako priorytet	picie wypiera obowiązki, pasje i relacje; pijesz mimo szkód i konsekwencji
Objawy fizjologiczne	tolerancja, objawy odstawienia, picie, żeby uniknąć objawów odstawienia

Źródło: ICD-11, 6C40.2 ^[1].

Rozpoznanie wymaga co najmniej dwóch grup. Objawy są zwykle widoczne przez minimum 12 miesięcy, ale jeśli picie jest ciągłe - codzienne lub prawie codzienne - wystarczą 3 miesiące ^[1].

Objawy według DSM-5 - 11 pytań

Amerykańska klasyfikacja DSM-5 (i jej aktualizacja DSM-5-TR) mówi o "zaburzeniu używania alkoholu" i ocenia nasilenie. Liczy się ostatnie 12 miesięcy ^[2]. Oto kryteria przełożone na pytania, które możesz sobie zadać:

• Czy zdarzało się, że piłeś więcej lub dłużej, niż zamierzałeś?
• Czy chciałeś ograniczyć lub rzucić picie, próbowałeś, ale się nie udało?
• Czy dużo czasu zajmowało Ci picie albo dochodzenie do siebie po nim?
• Czy chciało Ci się pić tak bardzo, że nie mogłeś myśleć o niczym innym?
• Czy picie przeszkadzało w opiece nad domem, rodziną, w pracy lub nauce?
• Czy piłeś dalej, mimo że powodowało to kłopoty z rodziną lub przyjaciółmi?
• Czy rezygnowałeś z ważnych zajęć lub przyjemności, żeby pić?
• Czy więcej niż raz w trakcie picia lub po nim znalazłeś się w sytuacji zwiększającej ryzyko zranienia (np. prowadzenie auta, pływanie, niebezpieczny seks)?
• Czy piłeś dalej, choć alkohol pogarszał nastrój, nasilał lęk, szkodził zdrowiu, albo po "urwanym filmie"?
• Czy musiałeś pić coraz więcej, żeby poczuć ten sam efekt?
• Czy gdy alkohol przestawał działać, miałeś objawy odstawienia: problemy ze snem, drżenie, niepokój, nudności, poty, kołatanie serca, a nawet drgawki?

Źródło: NIAAA na podstawie DSM-5 ^[2].

Liczba spełnionych kryteriów	Nasilenie zaburzenia (DSM-5)
2-3	łagodne
4-5	umiarkowane
6 lub więcej	ciężkie

Źródło: NIAAA ^[2]. Ta autoocena nie zastępuje diagnozy, ale jeśli odpowiedziałeś "tak" przynajmniej na dwa pytania, warto porozmawiać ze specjalistą.

Sygnały, które widać na co dzień

Osoba uzależniona często długo nie widzi problemu - otoczenie zauważa zmiany wcześniej. KCPU zwraca uwagę, że od picia szkodliwego uzależnienie odróżniają zwłaszcza głód alkoholowy, objawy zespołu abstynencyjnego i utrata kontroli nad ilością i częstotliwością picia ^[5].

W zachowaniu

• picie w ciągach, kilka dni z rzędu, albo codziennie "na rozluźnienie",
• picie rano lub "na klina", żeby dojść do siebie,
• ukrywanie butelek, picie w samotności, zaniżanie ilości,
• zostawianie obowiązków, spóźnienia, zwolnienia lekarskie po weekendach,
• obietnice "od poniedziałku nie piję", które się nie udają,
• drażliwość, gdy ktoś porusza temat picia, albo gdy alkoholu brakuje.

W ciele

• drżenie rąk, poty, problemy ze snem, niepokój i lęk po przerwie w piciu, które mijają po wypiciu ^[5],
• coraz mocniejsza "głowa" - żeby poczuć efekt, potrzeba więcej ^[1],
• "urwane filmy", czyli luki w pamięci po piciu ^[2],
• w badaniu lekarskim mogą pojawić się m.in. drżenie rąk, zmiany naczyniowe na twarzy, podwyższone enzymy wątrobowe ^[3].

Część tych objawów to sygnał, że odstawienie może być niebezpieczne. Przebieg zespołu abstynencyjnego i alarmowe objawy opisałem w tekście alkoholowy zespół abstynencyjny.

Test AUDIT - sprawdź swoje picie

AUDIT (Alcohol Use Disorders Identification Test) to kwestionariusz opracowany na zlecenie WHO w 1989 roku ^[4]. Ma 10 pytań o ostatni rok, za każde od 0 do 4 punktów, łącznie maksymalnie 40 ^[3]. Polska wersja przeszła adaptację i walidację w ramach Narodowego Programu Zdrowia, a jej autorzy ocenili ją jako narzędzie o wysokiej czułości i swoistości ^[4]. Wytyczne NICE zalecają AUDIT do rozpoznawania problemów z alkoholem i jako miarę postępów leczenia ^[7].

Co sprawdzają pytania

• Pytania 1-3 - ile i jak często pijesz; już 1 punkt w pytaniu 2 lub 3 wskazuje według WHO na picie na ryzykownym poziomie ^[3].
• Pytania 4-6 - objawy uzależnienia (nie możesz przestać, zaniedbujesz obowiązki, pijesz rano); punkty powyżej 0, zwłaszcza za objawy cotygodniowe lub codzienne, sugerują rozwijające się uzależnienie ^[3].
• Pytania 7-10 - szkody (poczucie winy, luki w pamięci, urazy, niepokój bliskich); punkty tutaj oznaczają, że szkody już występują ^[3].

Porcja standardowa

Pytania 2 i 3 liczą porcje standardowe. W Polsce porcja to 10 g czystego alkoholu, czyli około 250 ml piwa 5%, 100 ml wina 12% albo 30 ml wódki 40% ^[6]. Przykładowo półlitrowe piwo 5% to około dwie porcje.

Napój	Porcja standardowa (10 g alkoholu)
Piwo 5%	ok. 250 ml
Wino 12%	ok. 100 ml
Wódka 40%	ok. 30 ml

Źródło: KCPU ^[6].

Jak czytać wynik

Punkty	Wzorzec picia wg KCPU	Co dalej (wg WHO)
0-7	niskie ryzyko	edukacja o alkoholu
8-15	picie ryzykowne	krótka porada
16-19	picie szkodliwe	porada, krótka interwencja, kontrola
20 i więcej	podejrzenie uzależnienia	diagnoza u specjalisty, leczenie

Źródła: KCPU, Autodiagnoza ^[5]; WHO, strefy ryzyka I-IV ^[3].

Kilka zastrzeżeń z podręcznika WHO:

• próg 8 punktów jest podstawowy; dla wszystkich kobiet i mężczyzn po 65. roku życia można go obniżyć do 7, co zwiększa czułość testu ^[3],
• osoby, które w pytaniach 4-6 dostały 2 lub więcej punktów albo 4 punkty w pytaniu 9 lub 10, powinny dostać pomoc o stopień wyższą, niż wynikałoby z samej sumy ^[3],
• odpowiedź "tak, ale nie w ostatnim roku" w pytaniach 9-10 wskazuje problem w przeszłości i jest powodem do czujności ^[3].

Wytyczne NICE zalecają pełną, pogłębioną ocenę u dorosłych trafiających do specjalistycznego leczenia z wynikiem powyżej 15 punktów ^[7].

Co robić z wynikiem

• 0-7 punktów: KCPU radzi m.in. zachować co najmniej dwa dni bez alkoholu w tygodniu, jeśli pijesz codziennie, i nie pić w ciąży, w czasie karmienia piersią, przy lekach wchodzących w reakcję z alkoholem i za kierownicą ^[5].
• 8-19 punktów: KCPU zaleca ograniczenie picia, na początek tydzień lub dwa, a jeszcze lepiej miesiąc całkowitej abstynencji ^[5]. Jeśli ograniczenie się nie udaje, to ważna informacja - umów się na konsultację.
• 20 punktów i więcej: umów się do poradni leczenia uzależnień. Nie odstawiaj alkoholu nagle, jeśli pijesz codziennie - najpierw porozmawiaj z lekarzem.

KCPU przypomina, że żadne limity nie dają gwarancji ochrony przed uzależnieniem, a taka sama ilość alkoholu dla jednych bywa bezpieczna, dla innych bardzo szkodliwa ^[5].

Jak często to się zdarza

Dane pochodzą z badania EZOP II, cytowanego przez KCPU, w którym uzależnienie oceniano według kryteriów DSM-IV ^[8]. Z szerzej rozumianymi zaburzeniami związanymi z alkoholem zmagało się w życiu 7,3% dorosłych, czyli około 2,31 mln osób ^[8].

Co zrobić, gdy rozpoznajesz u siebie objawy

Jak wygląda całe leczenie - od pierwszej rozmowy, przez ewentualny detoks, po terapię i grupy wsparcia - opisałem w przewodniku uzależnienie od alkoholu i w tekście leczenie uzależnień na NFZ krok po kroku. Jeśli niepokoisz się o kogoś bliskiego, zacznij od poradnika jak rozmawiać z osobą uzależnioną.