Na czym polega terapia uzależnień - etapy, metody i ile trwa

Terapia uzależnień nie polega na tym, że ktoś „odtruje" organizm i odeśle do domu. To proces, w którym uczysz się żyć bez alkoholu, narkotyku, leku czy hazardu: rozpoznawać, co uruchamia potrzebę sięgnięcia, radzić sobie z głodem i trudnymi emocjami, naprawiać relacje i budować plan na kryzysy. W Polsce prowadzą ją specjaliści psychoterapii uzależnień, psycholodzy, psychoterapeuci, lekarze i instruktorzy terapii uzależnień ^[3]. W placówkach z umową z NFZ jest bezpłatna, a do poradni nie trzeba skierowania ^[14][15].

Etapy terapii uzależnień

Kolejność może się różnić między placówkami, ale schemat jest podobny.

1. Diagnoza i pierwsze rozmowy

Na początku terapeuta lub lekarz ustala, z czym przychodzisz: jakie substancje lub zachowania, od jak dawna, z jakimi skutkami, czy występują inne zaburzenia (np. depresja, lęk) i jaka jest sytuacja rodzinna, zawodowa i prawna. Raport przygotowany dla KCPU wskazuje, że niewystarczająca diagnostyka - nieuwzględniająca sytuacji zdrowotnej, społecznej i rodzinnej - jest jednym ze słabych punktów części placówek ^[2]. Dobra diagnoza decyduje o tym, czy wystarczy poradnia, czy potrzebny jest oddział.

2. Detoks (jeśli jest potrzebny)

Detoksykacja to wstęp do leczenia, nie samo leczenie ^[13]. Ma ustabilizować stan fizyczny i psychiczny przed dalszą terapią ^[2]. W szpitalu trwa kilka dni, a ambulatoryjnie może trwać kilka tygodni ^[13]. Raport dla KCPU zwraca uwagę, że bez podjęcia właściwej terapii okres abstynencji po detoksie może się szybko skończyć - dlatego dobre oddziały już w trakcie detoksu motywują do dalszego leczenia ^[2]. Więcej w tekście detoks alkoholowy.

3. Terapia intensywna (podstawowa)

To główna część leczenia. Może się odbywać w poradni (wizyty kilka razy w tygodniu), na oddziale dziennym (codziennie, bez nocowania) albo na oddziale stacjonarnym (całodobowo) ^[5]. Typowe elementy:

• terapia grupowa - praca w kilku-kilkunastoosobowej grupie z terapeutą;
• sesje indywidualne - plan terapii, sprawy osobiste, trudne wydarzenia z przeszłości;
• psychoedukacja - wiedza o mechanizmach uzależnienia, głodzie, nawrotach;
• trening umiejętności - odmawianie, radzenie sobie z napięciem, rozwiązywanie konfliktów;
• zajęcia dla rodziny - placówki z umową z NFZ prowadzą działania konsultacyjno-edukacyjne dla rodzin osób uzależnionych ^[4].

W polskich poradniach dla osób używających narkotyków dominuje terapia indywidualna (w tym motywująca) i grupowa, dopasowana do wieku i gotowości do zmiany ^[2].

4. Terapia podtrzymująca i zapobieganie nawrotom

Po zakończeniu części intensywnej warto kontynuować terapię w poradni. Działają tam grupy dla osób po terapii w ośrodku, wzmacniające jej efekty, oraz grupy dla osób w sytuacji nawrotu ^[2]. KCPU opisuje też postrehabilitację: hostele, mieszkania readaptacyjne, grupy zapobiegania nawrotom, pomoc w powrocie do pracy i nauki ^[2]. Szczegóły w tekście o nawrotach.

Wartości w kolumnie „orientacyjnie" przy diagnozie i terapii to typowe ramy, a nie przepis - dokładny plan ustala placówka.

Metody terapii uzależnień

KCPU wymienia dwie główne grupy podejść: metody psychospołeczne (społeczność terapeutyczna, terapia poznawczo-behawioralna, model 12 kroków, case management, ruchy samopomocowe, interwencja kryzysowa, poradnictwo rodzinne) oraz leczenie farmakologiczne (głównie substytucyjne i detoksykacja) ^[1]. Poniżej najważniejsze z nich i to, co wiadomo o ich skuteczności.

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT)

Uczy rozpoznawać sytuacje, myśli i emocje, które prowadzą do sięgnięcia po substancję, i ćwiczyć inne reakcje. Metaanaliza 53 badań z udziałem dorosłych używających alkoholu lub narkotyków wykazała mały, ale istotny efekt CBT, który słabł z czasem; najsilniejszy był w porównaniu z brakiem leczenia i u osób używających marihuany ^[9]. Elementy CBT są obecne w większości programów terapii uzależnień, także w modelu zapobiegania nawrotom ^[16].

Dialog motywujący

To sposób rozmowy, który pomaga rozwiązać ambiwalencję („chcę przestać, ale...") i wzmocnić własną motywację do zmiany. Przegląd Cochrane obejmujący 59 badań i ponad 13 tys. uczestników wykazał, że dialog motywujący zmniejsza używanie substancji w porównaniu z brakiem interwencji, ale nie przewyższa innych aktywnych metod, a jakość dowodów jest w większości niska ^[8]. W praktyce bywa dobrym początkiem, zwłaszcza gdy ktoś nie jest pewien, czy chce się leczyć.

Model 12 kroków i grupy samopomocowe

Ruch Anonimowych Alkoholików i podobne wspólnoty działają bezpłatnie i są dostępne niemal wszędzie. Przegląd Cochrane z 2020 r. (27 badań, 10 565 uczestników) wykazał, że ustrukturyzowane interwencje ułatwiające udział w AA zwiększały odsetek osób utrzymujących ciągłą abstynencję po 12 miesiącach (dowody wysokiej pewności), a efekt utrzymywał się po 24 i 36 miesiącach ^[10]. Grupy samopomocowe nie są terapią prowadzoną przez profesjonalistów, ale dla wielu osób są ważnym uzupełnieniem ^[2]. Listę spotkań znajdziesz w zakładce mityngi.

Społeczność terapeutyczna

To metoda typowa dla ośrodków stacjonarnych dla osób uzależnionych od narkotyków: grupa pacjentów żyje razem według ustalonych zasad, a sama społeczność staje się narzędziem zmiany. Raport dla KCPU wskazuje, że w Polsce działa ok. 140 ośrodków prowadzonych tą metodą, z łącznie ok. 3000-3500 miejsc ^[2]. Kadra to głównie certyfikowani specjaliści psychoterapii uzależnień ^[2].

Zapobieganie nawrotom

Model zapobiegania nawrotom (relapse prevention) od trzech dekad jest jednym z filarów leczenia uzależnień i jest wbudowany w większość programów poznawczo-behawioralnych ^[16]. W badaniu z randomizacją osoby po zakończeniu podstawowej terapii, które trafiły na grupy zapobiegania nawrotom (klasyczne lub oparte na uważności), miały istotnie niższe ryzyko nawrotu po 6 miesiącach niż osoby objęte standardową opieką ^[11].

Terapia rodzinna i praca z bliskimi

Coraz częściej elementem leczenia jest pomoc psychologiczna i terapia rodzin, w tym dzieci ^[2]. Bliscy mogą też sami zgłosić się do poradni bez skierowania - jako osoby współuzależnione ^[14]. Więcej w tekście o współuzależnieniu.

Leki

Farmakoterapia obejmuje łagodzenie objawów odstawienia, leczenie substytucyjne i leczenie awersyjne ^[2]. W uzależnieniu od opioidów podstawą jest leczenie substytucyjne metadonem lub buprenorfiną, połączone z opieką medyczną i psychologiczną ^[13]. W uzależnieniu od alkoholu stosuje się m.in. disulfiram ^[13]. Raport dla KCPU podsumowuje, że leczenie farmakologiczne daje najlepsze efekty w połączeniu z psychoterapią, pomocą środowiskową i rehabilitacją zawodową ^[2]. Szczegóły w tekstach o leczeniu substytucyjnym i lekach w leczeniu uzależnienia od alkoholu.

Ile trwa terapia uzależnień

Uczciwa odpowiedź brzmi: dłużej, niż większość osób zakłada. Uzależnienie ma cechy choroby przewlekłej - przegląd w JAMA porównał je z nadciśnieniem, astmą i cukrzycą i wykazał podobne wskaźniki przestrzegania zaleceń i nawrotów; autorzy wskazali, że długoterminowe strategie leczenia i stałe monitorowanie dają trwałe korzyści ^[7].

Dla orientacji:

• Poradnia - terapia jest rozłożona w czasie, często na wiele miesięcy, z możliwością powrotu po przerwie.
• Detoks - kilka dni w szpitalu ^[13].
• Ośrodki stacjonarne pracujące metodą społeczności terapeutycznej - programy krótkoterminowe od 3 tygodni do 6 miesięcy, średnioterminowe 6-12 miesięcy, długoterminowe 12-24 miesiące; większość realizuje programy średnioterminowe ^[2].
• Postrehabilitacja - czas pobytu w hostelu czy mieszkaniu readaptacyjnym jest indywidualny ^[2].

Dokładną długość programu zawsze ustala placówka - zapytaj o nią przed przyjęciem. Jak ocenić program, piszę w tekście jak wybrać ośrodek.

Czy terapia uzależnień działa?

Tak - ale miarą skuteczności nie jest „wyleczenie raz na zawsze". Amerykański Narodowy Instytut ds. Nadużywania Narkotyków (NIDA) podaje, że nawroty zdarzają się u 40-60% osób leczonych z powodu uzależnień, podobnie jak zaostrzenia w nadciśnieniu czy astmie (50-70%) ^[6]. NIDA podkreśla, że nawrót nie oznacza, że leczenie zawiodło - to sygnał, by je wznowić, zmienić albo spróbować innej metody ^[6].

Międzynarodowe standardy WHO i UNODC zakładają, że leczenie powinno być dostępne, oparte na dowodach naukowych, etyczne i zorganizowane jako ciągłość opieki - od pierwszego kontaktu po wsparcie w powrocie do życia społecznego ^[12]. W polskim systemie odpowiada to ścieżce: poradnia, oddział, poradnia, grupy wsparcia, postrehabilitacja.

Co zwiększa szanse:

• pozostanie w leczeniu wystarczająco długo i powrót do niego po nawrocie ^[6][7];
• łączenie terapii z lekami tam, gdzie są wskazane ^[2];
• udział w grupach wsparcia i grupach zapobiegania nawrotom ^[10][11];
• zaangażowanie rodziny i pomoc w sprawach socjalnych, pracy i mieszkaniu ^[2].

Terapia uzależnień na NFZ - jak zacząć

• Zadzwoń do poradni leczenia uzależnień z umową z NFZ - nie potrzebujesz skierowania ^[14].
• Leczenie jest bezpłatne, także bez ubezpieczenia ^[15].
• Jeśli będzie potrzebny oddział dzienny lub stacjonarny, skierowanie wystawi lekarz ^[3].

Pełny przewodnik krok po kroku, z wyszukiwaniem terminów w Informatorze NFZ, znajdziesz w tekście leczenie uzależnień na NFZ. Jeśli nie wiesz jeszcze, czy problem to uzależnienie, zacznij od testów przesiewowych.