Leki w leczeniu uzależnienia od alkoholu - disulfiram (Esperal), naltrekson, akamprozat, nalmefen

Leki w leczeniu uzależnienia od alkoholu nie są "lekarstwem na alkoholizm", tylko wsparciem: pomagają przetrwać okres, w którym głód alkoholu jest najsilniejszy, albo ograniczyć picie. KCPU zwraca uwagę, że jednym z mitów jest oczekiwanie, że farmakoterapia szybko i cudownie "wyleczy" uzależnienie - tymczasem działa tylko wtedy, gdy jest stosowana, i najlepiej w połączeniu z psychoterapią ^[11]. Poniżej opisuję cztery substancje zarejestrowane w Polsce, co mówią o nich badania i na co uważać. Tekst ma charakter informacyjny - o wyborze leku, dawce i czasie leczenia decyduje lekarz.

Kiedy lekarz rozważa leki

Wytyczne NICE zalecają, by po udanym odtruciu osobom z umiarkowanym i ciężkim uzależnieniem zaproponować akamprozat albo naltrekson w połączeniu z psychoterapią indywidualną (np. poznawczo-behawioralną) lub terapią par ^[1]. Disulfiram NICE wymienia jako opcję dla osób, które dążą do całkowitej abstynencji, a akamprozat i naltrekson nie są dla nich odpowiednie - albo które świadomie wolą disulfiram i rozumieją ryzyko ^[1]. U osób pijących szkodliwie i z łagodnym uzależnieniem leki rozważa się, gdy sama psychoterapia nie pomogła lub gdy pacjent wyraźnie o nie prosi ^[1].

Przed rozpoczęciem leczenia każdym z tych leków NICE zaleca pełne badanie lekarskie, w tym badania krwi oceniające wątrobę i nerki ^[1]. Jeśli jeszcze pijesz codziennie, pierwszym krokiem bywa detoks alkoholowy - leki, o których tu piszę, nie służą do łagodzenia objawów odstawienia. Leczeniem zespołu abstynencyjnego zajmuje się lekarz na oddziale lub w ramach detoksu ambulatoryjnego.

Cztery leki w skrócie

Akamprozat

Akamprozat jest wskazany w leczeniu podtrzymującym abstynencję u osób uzależnionych od alkoholu, z jednocześnie prowadzoną psychoterapią ^[9]. Leczenie zaczyna się jak najwcześniej po odstawieniu alkoholu, a pojedynczy epizod wypicia nie jest przeciwwskazaniem do jego kontynuowania ^[9].

Przegląd Cochrane z 2010 roku (24 badania, 6915 uczestników) wykazał, że w porównaniu z placebo akamprozat zmniejsza ryzyko jakiegokolwiek picia (ryzyko względne 0,86) i wydłuża łączny czas abstynencji. Trzeba leczyć ok. 9 osób, żeby u jednej zapobiec powrotowi do picia. Jedynym działaniem niepożądanym częstszym niż przy placebo była biegunka ^[3]. Autorzy ocenili, że efekt jest umiarkowany, ale znaczący wobec nawrotowego charakteru uzależnienia ^[3].

Przeciwwskazaniem są m.in. zaburzenia czynności nerek i karmienie piersią ^[9].

Naltrekson

Naltrekson blokuje receptory opioidowe. W uzależnieniu od alkoholu jest stosowany w ramach programu leczenia, by zmniejszyć ryzyko nawrotu, wspierać abstynencję i zmniejszać "pragnienie" alkoholu ^[8]. Leczenie powinien rozpocząć i nadzorować lekarz z doświadczeniem w leczeniu uzależnień ^[8].

Ważne ostrzeżenia z charakterystyki produktu ^[8]:

• nie wolno go łączyć z opioidami - u osób przyjmujących opioidy może wywołać objawy odstawienia, a w czasie leczenia ból leczy się lekami nieopioidowymi,
• ze względu na możliwe działanie na wątrobę wymaga kontroli badań, a w ciężkich chorobach wątroby i nerek jest przeciwwskazany.

Metaanaliza w JAMA z 2014 roku (122 badania, ponad 22 tys. uczestników) wykazała, że naltrekson doustny zmniejsza powrót do ciężkiego picia - trzeba leczyć 12 osób, by u jednej mu zapobiec, a 20, by zapobiec powrotowi do jakiegokolwiek picia ^[2].

Uwaga na starsze informacje: na stronie KCPU o leczeniu farmakologicznym można przeczytać, że leki z naltreksonem nie są w Polsce zarejestrowane ^[11]. W Rejestrze Produktów Leczniczych w październiku 2026 roku figurują jednak tabletki z naltreksonem ze wskazaniem do leczenia uzależnienia od alkoholu ^[8].

Nalmefen

Nalmefen ma inne zadanie niż pozostałe leki - nie służy do utrzymania abstynencji, tylko do ograniczenia ilości wypijanego alkoholu. Według Europejskiej Agencji Leków jest wskazany u dorosłych uzależnionych od alkoholu, którzy piją na wysokim poziomie ryzyka (powyżej 60 g alkoholu dziennie u mężczyzn i 40 g u kobiet), nie mają fizycznych objawów odstawienia i nie wymagają natychmiastowego odtrucia ^[10]. Lek powinien być przepisywany wyłącznie razem ze stałym wsparciem psychospołecznym ^[10]. W metaanalizie JAMA nalmefen zmniejszał liczbę dni ciężkiego picia w miesiącu ^[2].

Disulfiram ("Esperal", "wszywka")

Disulfiram to najstarszy z tych leków i w Polsce najbardziej znany - głównie jako "wszywka" (potocznie od dawnej nazwy handlowej Esperal). W Rejestrze Produktów Leczniczych są tabletki doustne i tabletki do implantacji ^[6][7].

Działa inaczej niż reszta: nieodwracalnie blokuje enzym rozkładający aldehyd octowy, więc po wypiciu alkoholu ten toksyczny związek gromadzi się w organizmie ^[6]. Reakcja zaczyna się często w ciągu 15 minut po wypiciu i osiąga szczyt po 30-60 minutach ^[6]. Objawy to m.in. ^[6]:

• zaczerwienienie twarzy i szyi, uczucie gorąca, poty,
• nudności, wymioty, ból i zawroty głowy,
• kołatanie serca, duszność,
• w ciężkich przypadkach spadek ciśnienia, zaburzenia rytmu serca, ból w klatce piersiowej, śpiączka i drgawki.

Przeciwwskazania obejmują m.in. choroby serca, nadciśnienie, ciężkie choroby wątroby, zaburzenia psychiczne i próby samobójcze w przeszłości ^[6][7]. Implanty są według charakterystyki produktu przeznaczone dla wybranych i współpracujących pacjentów, z zastosowaniem odpowiedniego leczenia wspomagającego ^[7].

Co mówią badania? Metaanaliza 22 badań z 2014 roku pokazała, że disulfiram był skuteczniejszy od grup kontrolnych tylko w badaniach otwartych, gdzie pacjent wiedział, że go dostaje. W badaniach zaślepionych nie różnił się od kontroli ^[5]. Autorzy tłumaczą to tym, że disulfiram działa przez świadomość grożącej reakcji - dlatego najlepiej sprawdza się u osób zmotywowanych, często z nadzorem przyjmowania ^[5]. W źródłach wysokiej jakości nie znalazłem rzetelnych porównań samych implantów, więc nie podaję tu danych o ich skuteczności.

Co mówią badania - zestawienie

Najnowszy przegląd Cochrane z 2025 roku (21 badań, 4746 uczestników) wykazał, że połączenie leków z psychoterapią w porównaniu z samą psychoterapią prawdopodobnie zmniejsza liczbę osób pijących ciężko (ryzyko względne 0,86, dowody umiarkowanej pewności) i może zwiększać liczbę osób utrzymujących ciągłą abstynencję ^[4]. W większości badań lekiem był naltrekson, a terapią - terapia poznawczo-behawioralna ^[4].

Leki to część leczenia, nie zamiennik

Najczęstszy błąd to traktowanie leku - zwłaszcza "wszywki" - jako jedynego działania. Dowody pokazują, że leki mają umiarkowany efekt i działają najlepiej razem z terapią ^[1][3][4]. Dlatego:

• lek warto zacząć w porozumieniu z poradnią lub oddziałem, w którym prowadzisz terapię,
• przyjmowanie leku nie zwalnia z pracy nad przyczynami picia, sytuacjami ryzyka i sygnałami nawrotu,
• jeśli lek nie działa albo daje działania niepożądane, porozmawiaj z lekarzem o zmianie - leki różnią się mechanizmem i przeciwwskazaniami.

Jak wygląda sama terapia, opisałem w tekście na czym polega terapia uzależnień.

Na co uważać w prywatnych ofertach

• Obietnice "wyleczenia" jedną wszywką lub tabletką - żaden lek nie leczy uzależnienia sam ^[11].
• Wszycie bez badania - charakterystyka produktu wymaga oceny przeciwwskazań, m.in. chorób serca i zaburzeń psychicznych, oraz świadomej zgody pacjenta ^[7].
• Leki z internetu bez recepty - to ryzyko podróbek i groźnych interakcji, np. naltreksonu z opioidami ^[8].
• Podawanie leku "po kryjomu" w jedzeniu czy napoju - to niebezpieczne i sprzeczne z warunkami stosowania disulfiramu ^[6].

Więcej o tym, jak wygląda całe leczenie uzależnienia od alkoholu - od objawów, przez detoks, po terapię i grupy wsparcia - przeczytasz w przewodniku uzależnienie od alkoholu.