Test Fagerströma - jak silnie jesteś uzależniony od nikotyny

Spis treści

1. Skąd się wziął test
2. Pytania i punktacja
3. Jak czytać wynik
4. Test to nie diagnoza
5. Objawy odstawienia - czego się spodziewać
6. Co zrobić z wynikiem

Test Fagerströma to najczęściej używane na świecie narzędzie do oceny, jak mocno organizm jest uzależniony od nikotyny. Odpowiadasz na sześć pytań o palenie, sumujesz punkty i dostajesz wynik od 0 do 10 ^[1][3]. Im wyższy wynik, tym silniejsze uzależnienie fizyczne i tym większa szansa, że przy rzucaniu przyda się wsparcie farmakologiczne ^[3]. Test możesz wypełnić powyżej, a niżej wyjaśniam, jak go czytać i co zrobić z wynikiem.

Skąd się wziął test

Szwedzki badacz Karl-Olov Fagerström opublikował w 1978 r. Kwestionariusz Tolerancji Fagerströma (FTQ). W 1991 r. zespół z jego udziałem przebadał 254 palaczy, porównując odpowiedzi z biochemicznymi miarami palenia. Dwa pytania okazały się bezużyteczne, a nowa punktacja czasu do pierwszego papierosa i liczby papierosów poprawiła skalę - tak powstał Test Uzależnienia od Nikotyny Fagerströma (FTND) ^[1]. W 2012 r. autor zaproponował zmianę nazwy na Test Uzależnienia od Papierosów Fagerströma (FTCD), bo mierzy on uzależnienie właśnie od papierosów ^[2].

W Polsce test opisuje m.in. Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji w raportach o profilaktyce uzależnienia od nikotyny ^[3][4]. AOTMiT wskazuje go, obok testu motywacji Schneidera, jako wystandaryzowane narzędzie do planowania leczenia w bilansie zdrowia dorosłych "Moje Zdrowie" ^[5].

Pytania i punktacja

Tak wygląda kwestionariusz w wersji opublikowanej przez AOTMiT ^[3]:

Pytanie	Odpowiedź	Punkty
1. Kiedy po przebudzeniu zapalasz pierwszego papierosa?	do 5 min / 6-30 min / 31-60 min / po 60 min	3 / 2 / 1 / 0
2. Czy powstrzymanie się od palenia tam, gdzie nie wolno, jest dla Ciebie problemem?	tak / nie	1 / 0
3. Z którego papierosa najtrudniej Ci zrezygnować?	z pierwszego rano / z innego	1 / 0
4. Ile papierosów wypalasz dziennie?	do 10 / 11-20 / 21-30 / 31 i więcej	0 / 1 / 2 / 3
5. Czy rano palisz więcej niż w ciągu dnia?	tak / nie	1 / 0
6. Czy palisz nawet w chorobie, gdy musisz leżeć w łóżku?	tak / nie	1 / 0

Zsumuj punkty ze wszystkich sześciu pytań. Maksymalny wynik to 10.

Jak czytać wynik

Wynik	Uzależnienie fizyczne	Co to zwykle oznacza
0-3 pkt	brak lub słabe	palenie to głównie nawyk i rytuał
4-6 pkt	średnie	organizm wyraźnie domaga się nikotyny
7-10 pkt	silne	silne objawy odstawienia są prawdopodobne

Progi 0-3, 4-6 i 7-10 podaje AOTMiT za wytycznymi Europejskiej Sieci Przeciwdziałania Paleniu (ENSP) ^[4]. W badaniach naukowych często stosuje się też prostszy podział: poniżej 7 punktów to niskie, a 7 i więcej - silne uzależnienie fizyczne ^[3].

Pamiętaj, że niski wynik nie znaczy "nie jestem uzależniony". Test mierzy głównie stronę fizyczną. Palenie w stresie, z kawą, po jedzeniu czy w towarzystwie to składowa psychiczna i nawykowa, której test prawie nie widzi.

Przykład liczenia

Weźmy osobę, która pali pierwszego papierosa 15 minut po przebudzeniu (2 pkt), nie ma problemu z niepaleniem w kinie (0 pkt), najtrudniej jej zrezygnować z porannego papierosa (1 pkt), wypala 18 papierosów dziennie (1 pkt), rano pali więcej niż później (1 pkt), a w chorobie nie pali (0 pkt). Suma: 5 punktów, czyli średnie uzależnienie fizyczne ^[3][4]. Jej wskaźnik HSI (opisany niżej) to 2 + 1 = 3 punkty.

Ten przykład pokazuje, że o wyniku najmocniej decydują pytania 1 i 4 - każde daje do 3 punktów, pozostałe po 1. Dlatego dwie osoby palące tyle samo mogą mieć różny wynik, jeśli jedna sięga po papierosa zaraz po przebudzeniu, a druga dopiero po godzinie.

Skrócona wersja: HSI

Heaviness of Smoking Index wykorzystuje tylko pytania 1 i 4: czas do pierwszego papierosa i liczbę papierosów dziennie. Daje od 0 do 6 punktów, a wynik 5-6 oznacza silne uzależnienie fizyczne ^[3]. Przydaje się w krótkiej rozmowie u lekarza rodzinnego.

Kiedy wrócić do testu

Wynik warto zapisać i zabrać na wizytę - lekarzowi oszczędzi to kilku pytań. Jeśli przez kilka miesięcy zmieniasz sposób palenia (np. palisz mniej albo przechodzisz na inny produkt), wypełnij test ponownie przed kolejną próbą rzucenia. Porównanie wyników pomaga zobaczyć, czy uzależnienie fizyczne słabnie, czy tylko zmieniła się forma dostarczania nikotyny. Nie traktuj jednak spadku punktów jako sygnału, że można bezpiecznie "trochę popalać" - wytyczne zalecają całkowitą abstynencję od wyznaczonej daty ^[3].

Test to nie diagnoza

Uzależnienie od nikotyny ma w klasyfikacji WHO ICD-11 kod 6C4A.2 ^[6]. AOTMiT opisuje je jako silne wewnętrzne pragnienie i osłabioną kontrolę nad używaniem nikotyny, gdy nikotyna staje się ważniejsza od innych spraw, a jej używanie trwa mimo znajomości szkód. Często dochodzą do tego tolerancja i objawy odstawienia. Do rozpoznania potrzebne jest codzienne lub prawie codzienne używanie przez co najmniej 3 miesiące - z papierosów, tytoniu podgrzewanego, e-papierosów lub saszetek ^[3].

Rozpoznanie stawia lekarz po rozmowie. W poradni zwykle oceni też Twoją motywację (np. skalą Schneidera) i może zmierzyć tlenek węgla w wydychanym powietrzu - to proste badanie, które pokazuje, ile dymu wdychasz, i szybko spada po odstawieniu papierosów ^[3].

Ograniczenia testu

Test jest prosty i szeroko stosowany, ale ma słabsze strony, o których warto wiedzieć:

• powstał na podstawie badania 254 palaczy i odnosi się do papierosów ^[1][2],
• jego rzetelność i struktura (czy naprawdę mierzy jedną cechę) bywają kwestionowane w nowszych analizach psychometrycznych, choć nadal uchodzi wraz z HSI za standard ^[11],
• mierzy głównie uzależnienie fizyczne, a pomija motywację, emocje i sytuacje, w których palisz,
• wynik zależy od szczerości odpowiedzi i może się zmieniać, np. gdy palisz mniej w chorobie lub na urlopie.

Dlatego w poradni test uzupełnia się rozmową i oceną gotowości do zmiany. Najczęściej używa się do tego skali motywacji do rzucenia palenia według Schneidera albo jednopytaniowej skali MTSS ^[3]. AOTMiT podkreśla, że gotowość do zaprzestania palenia jest jednym z najważniejszych czynników decydujących o utrzymaniu długotrwałej abstynencji ^[3].

Etapy zmiany

Rzucanie rzadko udaje się za pierwszym razem. AOTMiT opisuje je według modelu Prochaski i DiClemente: od braku myślenia o zmianie, przez rozważanie i gotowość, po działanie i utrzymanie abstynencji - przy czym do wcześniejszych etapów można wracać wiele razy ^[3]. Większość palaczy potrzebuje kilku prób i każda kolejna czegoś uczy ^[3]. Jeśli wypełniasz test, bo dopiero zastanawiasz się nad rzuceniem, to też jest krok.

E-papierosy i saszetki

Pytania testu są ułożone pod papierosy, więc przy e-papierosach i saszetkach wynik jest tylko orientacyjny. Dla e-papierosów opracowano analogiczny wskaźnik HVI ^[3]. O tych produktach piszę osobno: e-papierosy jednorazowe i saszetki nikotynowe.

Objawy odstawienia - czego się spodziewać

Według AOTMiT zespół odstawienny może pojawić się już 4-12 godzin po ostatnim papierosie ^[3]. Typowe objawy ^[3]:

• silna, trudna do opanowania chęć zapalenia,
• drażliwość, złość, niepokój,
• zmęczenie i trudności z koncentracją,
• zwiększony apetyt,
• obniżony nastrój,
• bóle głowy, budzenie się w nocy,
• czasem nasilony kaszel i owrzodzenia w jamie ustnej.

Najczęstszymi przyczynami powrotu do palenia są właśnie objawy odstawienia, stres i przyrost masy ciała ^[3]. Jak rozpoznać i przetrwać trudne momenty, opisuję w tekście o nawrotach.

Co zrobić z wynikiem

Polskie wytyczne leczenia uzależnienia od nikotyny, streszczone przez AOTMiT, zalecają każdej palącej osobie poradę i wsparcie behawioralne, a także - poza kobietami w ciąży - leczenie farmakologiczne: nikotynową terapię zastępczą, cytyzynę, wareniklinę lub bupropion, najlepiej połączone ze wsparciem ^[3]. Wynik testu pomaga lekarzowi dobrać rodzaj i intensywność leczenia, zwłaszcza dawkę nikotynowej terapii zastępczej ^[3].

Metoda	Co mówią dane
Rzucanie bez wsparcia	po roku nie pali ok. 5% [3]
Poradnictwo	podwaja szanse [3]
Nikotynowa terapia zastępcza	podwaja, a nawet potraja szanse [3]
Wareniklina, cytyzyna	skuteczniejsze niż placebo, bez wyraźnej różnicy między sobą [9]

Dawki i wybór leku ustala lekarz - część leków ma przeciwwskazania i interakcje ^[3]. Pełny przewodnik po metodach, w tym rola e-papierosów, jest w tekście uzależnienie od nikotyny - jak rzucić.